Höfundur: Halldór Lár

Það geisar stríð á Gasa, stríð sem flestir óska að ljúki nú þegar og þó fyrr hefði verið. Hér verða ástæður átakanna ekki raktar, þó svo það væri vel þess virði að skoða þær í kjölinn. Umfjöllunarefnið er sögulegur bakgrunnur þessara átaka. Í mjög stórum dráttum verður farið yfir söguna fram að stofnun Ísraelsríkis 1948. Ekkert er fjallað um það sem gerist eftir 1948, né heldur um lausnamöguleika deilunnar.  

Um bakgrunn Ísrael-Palestínu átakanna hefur ýmislegt verið sagt og skrifað undanfarið, sem á við lítil sem engin söguleg rök að styðjast. Markmið þessa greinarstúfs er að draga fram nokkra þá sögulegu þætti, þar sem farið er rangt með og sumt jafnvel endurskrifað. 

Hvort sem það er flutt í okkar helstu fréttamiðlum, skrifað á samfélagsmiðlum, eða hrópað í mótmælastöðu á Austurvelli, þá birtist okkur gjarnan skökk og jafnvel ný mynd af skráðri mannkynssögu. Þetta á ekki einungis við í okkar fagra landi, heldur gerist þetta um allan heim. Og það er athyglisvert að háskólasamfélagið víða um heim virðist taka þátt í þessari endurritun sögunnar. Við hljótum að velta fyrir okkur hvers vegna þetta er svona. Er það vanþekking eða er viljandi verið að endurskrifa? Hvað sem því líður, þá varð þessi sögutilbúningur ekki til í tómarúmi og hann þjónar alveg ákveðnum tilgangi. 

Það lítur út fyrir að stríðið á Gasa nái langt umfram ákveðið landssvæði fyrir botni Miðjarðarhafs, og snúist ekki lengur aðeins um átök milli Ísraels og Hamas. Gasastríðið hefur snúist upp í stríð um sannleika og lygar, um staðreyndir og sögulegan tilbúning. 

Hvað er það nákvæmlega sem farið er rangt með? Það er reyndar margt bæði í nútíð og fortíð, en ekki vinnst rúm til að kryfja það allt í þessari stuttu grein. Hér er það forsagan sem fer í ljósið og aðallega er það þrennt sem við skoðum. Fullyrt er af mörgum í dag:

1. Að jafnvel þó Gyðingar hafi einhvern tíma búið á svæðinu í fornöld, þá er svo langt um liðið að ríki Palestínu, sem síðar kom og Arabar stjórnuðu, á nú réttinn til landsins. 

1. Að síonistar hafi hertekið landið Palestínu og hrifsað það af palestínsku þjóðinni sem var þar fyrir. Ísraelsmenn eigi því ekkert tilkall til landsins, sem nær frá ánni Jórdan í vestri, að ströndum Miðjarðarhafsins í austri. Hrópað er: „From the river to the sea, Palestine will be free.“ 

1. Að Ísraelsmenn séu landtökuþjóð og hvítir nýlenduherrar, sem ástundi aðskilnaðarstefnu og þjóðarmorð.

Frá árinu 2007 hafa farið fram fornleifarannsóknir á hæðarhrygg við Elah dalinn í Ísrael. Uppgröfturinn sýnir aðeins tvær byggðir á svæðinu. Annars vegar frá helleníska tímabilinu 332-141 fyrir Krist og hins vegar frá Járnöld á tímabilinu 1050-970 fyrir Krist – sem samkvæmt Biblíunni og öðrum hebreskum ritum, er tímabil konunga Ísraels, Sál og Davíðs. Í uppgreftrinum fundust elstu rit sem fundist hafa á hebresku. 

Þetta sýnir okkur að Ísraelsmenn voru þarna langt á undan öðrum, reyndar mjög langt á undan. Jafnvel þessari staðreynd, um tilvist Ísraels á svæðinu, er hafnað af sumum. Flestir telja þó að það sé einfaldlega of langt um liðið og tilkall til landsins því fyrnt. Saga Gyðinga í landinu sýnir þó annað. 

Þegar rómverska heimsveldið innlimaði landssvæðið í ríki sitt, árið 63 f.Kr., voru Ísraelsmenn enn til staðar og gerðu í kjölfarið þrjár uppreisnir gegn innrásarhernum, í baráttu sinni fyrir frelsi og sjálfstæði. Sú síðasta þeirra, Bar Kochba uppreisnin átti sér stað árið 132 e.Kr. Róm barði uppreisnina niður og drap um 600.000 Gyðinga. Talandi um þjóðarmorð. 

 Róm hafði nú fengið alveg nóg af þessari frelsisbaráttu Ísraelsþjóðarinnar og Hadríanus keisari setti þeim ýmiss refsiákvæði, auk þess að gefa þeim fingurinn, eins og við myndum segja í dag. Hann breytti nafni landsins. Landið hét þá Júdea, þaðan sem orðin Jew og Gyðingur erudregin. Gyðingar eru fólkið frá Júdeu, rétt eins og Íslendingar eru fólkið frá Íslandi. Hadríanus ákvað að breyta nafninu í Palestina, eftir gömlum féndum Ísraelsmanna, Filisteum, sem á öldum áður höfðu sífellt angrað þjóðina. Orðið Palestína er enda dregið frá gríska orðinu Philistia.

Þetta var í fyrsta sinni sem orðið Palestína var notað um svæðið. Orðið er því alls ekki arabískt og barst ekki með Aröbum til landsins. Það er latneskt og var einungis notað af keisaranum til að kvekkja þessa uppreisnarseggi sem Ísraelsmenn voru innan heimsveldisins. Palestína var aldrei sjálfstætt ríki, heldur hérað innan rómverska heimsveldisins, undir þeirra stjórn. Þar var engin drottning, enginn kóngur, engin ríkisstjórn. 

Rómverska héraðið Palestína náði yfir það sem við í dag köllum Ísrael, Vesturbakkann og Gasa, en  einnig yfir allt svæðið sem nú er Jórdanía og inn á Sýrland nútímans. Rómverjar kölluðu allt þetta svæði innan heimsveldisins, Sýrland-Palestínu. Palestína var sem sagt ekki svæði sem Ísraelsmenn tóku af palestínskri þjóð, heldur landssvæði sem Rómverjar tóku frá sjálfstæðri þjóð Ísraelsmanna og fjölda lítilla ættbálka sem bjuggu á víð og dreif um héraðið.

Svæðið sem í dag er kallað „Palestína“ hét á frumöld Kanansland og var vettvangur margra ættbálka. Einn þeirra – Júda, ættbálkur Gyðinga – ílentist í landinu og dafnaði á meðan aðrir hópar fluttust í burtu eða hurfu smátt og smátt af sjónarsviðinu. Í landinu hafa aðeins fjögur sjálfstæð ríki verið til í mannkynnssögunni – öll Gyðingaríki: Júdea; Júdea-Ísrael (ríkið skiptist í tvennt); og nú síðast Ísrael, frá 1948. Palestína var því aldrei til sem sjálfstætt ríki, heldur var það hernámssvæði Rómverja og annarra heimsvelda. Nú förum við hratt yfir sögu.

• Gyðingar bjuggu sem  þjóð í landi Júdeu og Ísraels. Þau voru hertekin af heimsveldi Rómverja árið 63 f.Kr. 
• Rómarveldi snerist til kristinnar trúar, en hélt áfram að ríkja yfir Ísrael sem austur-rómverska veldið, eða Býsansríkið. 
• Árið 614 sigra Persar Rómverjana og ríkja yfir landinu allt fram til ársins 629, þegar býsanska veldið nær aftur tökunum. Allan þennan tíma er ísraelska þjóðin í landinu, þó svo hún sé vissulega farin að dreifast vegna stöðu mála undir erlendu hervaldi.
• Árið 638 koma múslímar frá Arabíuskaganum og ná völdum af sitjandi herveldi. Þeir stofna hins vegar ekki ríki Palestínumanna, þeir eru innrásarher og nýlenduherrar, rétt eins og Rómverjarnir og Persarnir á undan þeim.
• Musterisriddararnir koma síðan inn og taka völdin í Jerúsalem árið 1099. Það mætti ætla að þeir myndu færa valdið aftur til Ísraelsmanna þar, en nei, því var ekki fyrir að fara. 
• Árið 1187 nær Egyptinn Saladin, Jerúsalem afur undir vald Íslam og múslímar ríkja á öllu svæðinu fram til 1517. Gyðingar höfðu nú dreifst víða um heim, enda var það ekki fyrr en með Saladin að þeim var leyft að koma til Jerúsalem, sem var þeim kærari en nokkur annar staður á jarðríki. Bannið hafði Hadríanus sett á sem refsingu við uppreisninni árið 132.
• Ottoman heimsveldið, sem einnig var íslamskt, náði síðan öllum völdum á svæðinu árið 1517. Margar aldir höfðu nú liðið í samfelldu hernámi. Þegar hér var komið við sögu höfðu Gyðingar dreifst um alla heimsbyggðina, þó svo enn væri að finna fjölda þeirra á hertekna svæðinu, sem var þeirra heimaland.
• Enn er ekkert ríki sem heitir Palestína og enginn stjórnandi eða hópur fólks sem samsamar sig því heiti. 

Arabarnir sem hertóku landið 638 voru ekki innfæddir þegnar landsins. Þeir komu frá Arabíuskaganum, það sem í dag er Sádi-Arabía. Það gerðist um 2200 árum eftir að Gyðingar settust fyrst að í landinu. Arabarnir voru sem sagt herveldi með nýlendustjórn. Það sama á við um Ottoman frá Tyrklandi. Palestína var aldrei sjálfstætt ríki, hún var alltaf hérað innan heimsveldanna, á kostnað Gyðinga og annarra sem á svæðinu bjuggu. Ottoman veldið ríkti fram til 1917, þegar Bretar sigrðu þá, sem enn eitt heimsveldið. 

Árið 1946 skiptu Bretar héraðinu Palestínu upp. Þeir tóku um 80% af svæðinu og afhentu Aröbum – en því miður ekki þeim sem þar bjuggu – heldur Hashemítafjölskyldu frá Sádi-Arabíu. Þeir nefndu þetta nýja land Jórdaníu og þar búa í dag um 11 milljónir manna. Langflest þeirra eru frá palestínska héraðinu og eru því í raun Palestínumenn sem hafa samsamað sig sem Jórdani.

Árið 1946 varð því til tveggja ríkja lausn og hefðu Bretar betur afhent dreifðum ættbálkum Palestínu yfirráð yfir svæðinu sem nú heitir Jórdanía. En þeim auðnaðist ekki að taka þá ákvörðun og ekki allir hóparnir lentu Jórdaníumegin landamæranna. Í uppskiptingu landsins sem eftir var, milli Ísraelsmanna og annarra þeirra hópa Palestínumanna sem þá bjuggu á svæðinu, hafa margar tillögur litið dagsins ljós. Bretar lögðu til skiptingu árið 1937; Sameinuðu þjóðirnar árið 1947 og Bandaríkin bæði 2003 og 2008. Ísraelsmenn samþykktu, en fulltrúar Palestínumanna höfnuðu þeim öllum. Hlutur Ísraels var ekki stór af hinu forna héraði heimsveldanna, enda fóru þeir ekki fram á annað en að fá að búa í landinu sem herveldin höfðu tekið af þeim. 

Þjóðríkishugmyndin og þróun hennar hafði varað um nokkurn tíma, þegar síðan franska byltingin árið 1787-1799 varð til þess að gjarnan er vísað til Frakklands sem fyrsta þjóðríkisins. Aðrir líta á stofnun breska heimsveldisins árið 1649 sem fyrsta vísinn að nútíma þjóðríki. Í kjölfar fyrstu þjóðríkjanna, fylgdi hver þjóðin á fætur annarri og stofnaði sitt ríki á grundvelli þjóðernis, menningarsögu og heimalands. Síonismi varð til árið 1897, þegar Theodor Herzl hélt fyrsta fundinn eða ráðstefnuna um stofnun Ísraelsríkis á sama grunni og aðrar þjóðir höfðu gert – eins og Jón Sigurðsson hafði gert fyrir Ísland ekki svo löngu áður. Ísraelsþjóðin var dreifð um alla heimsbyggðina, eftir að hafa verið hrakin frá heimalandinu af ríkjandi heimsveldum fyrri tíma og nú vildu þau fá að snúa heim.   

Ísraelsmenn eru eina þjóðin sem hægt er að kalla innfædda frumbyggja landsins, en innrásarherjir heimsveldanna stálu frá þeim heimalandinu. Það er því eins langt frá sannleikanum og hægt er að komast, að tala um Ísrael sem hernámsríki með hvítum nýlenduherrum. Fyrir utan þá staðreynd að þau eru auðvitað fæst með hvítan húðlit, þá eru þau eini núlifandi þjóðernishópurinn sem hefur búið í landi Ísraels sem sjálfstætt ríki. Slikt hefur í nútímanum yfirleitt þótt nægilegt til að réttlæta kröfur um tilvistarrétt á ákveðnu landssvæði. En ekki lengur, að því er virðist. Því þrátt fyrir þessar sögulegu staðreyndir, eru þeir til sem telja Ísrael ekki eiga neitt tilkall til landsins. Það virðist sem mannkynssögunni sé breytt til að styðja við þann tiltekna málstað.

Ísrael er í dag fjölbreyttasta ríki Mið-Austurlanda, með ísraelska, eþíópíska, rússneska, evrópska og asíska gyðinga. Þar búa líka, sem ísraelskir ríkisborgarar, um 1,5 milljón Palestínumanna. Þau hafa allan þann rétt sem aðrir ríkisborgarar Ísraels hafa; atkvæðisrétt, taka óhindarð þátt í uppbyggingu samfélagsins, bjóða fram til þings og sitja meðal annars í hæstarétti landsins. Engin aðskilnaðarstefna er í gangi og ekkert þjóðarmorð, enda hefur Palestínumönnum fjölgað mjög, bæði innan og utan landamæra Ísraels frá stofnun þess. 

Það geisar hræðilegt stríð á Gasa, þar sem tæplega 60 þúsund manns hafa látið lífið, auk þeirra Ísraelsmanna sem dóu við innrás Hamas í október 2023. Þjóðarmorð er langt í frá að vera réttnefni fyrir þetta stríð, en það verður að taka enda. Varanlegur friður og sætti milli stríðandi fylkinga, mun hins vegar ekki nást nema sannleikurinn fái að njóta sín.   

Heimildir:

Gilbert, Martin. Israel: A history. 2008. Mariner Books.

Montefiore, Simon Sebag. Jerusalem: The Biography. 2011. Weidenfeld & Nicolson.

Shapira, Anita. Israel: A history. 2014. Weidenfeld & Nicolson.